Stresi është një reagim biologjik normal dhe i domosdoshëm i trupit ndaj kërcënimeve ose stimujve kërkues nga mjedisi. Qëllimi i tij është përshtatja e trupit dhe ruajtja e homeostazës. Megjithatë, kur zgjatet ose përsëritet, mund të bëhet i dëmshëm dhe të kontribuojë në shfaqjen ose përkeqësimin e gjendjeve të ndryshme patologjike. Shkenca e endokrinologjisë së stresit merret me mekanizmat hormonalë që aktivizohen nën ndikimin e faktorëve stresues dhe se si ato ndikojnë në shëndetin dhe funksionimin e sistemeve të ndryshme të trupit.
Mekanizmi kryesor që aktivizohet në situata stresuese është boshti hipotalamo-hipofizë-adrenal. Kur truri percepton një stimul stresues, hipotalamusi sekreton hormonin CRH, i cili stimulon gjëndrën e përparme të hipofizës për të sekretuar ACTH. ACTH qarkullon përmes gjakut dhe arrin në korteksin adrenal, ku shkakton sekretimin e glukokortikoideve, kryesisht kortizolit.
Kortizoli është hormoni kryesor i stresit. Veprimet e tij themelore synojnë ruajtjen e ekuilibrit të energjisë dhe vetë mbijetesën. Rrit nivelin e glukozës në gjak (përmes glukoneogjenezës në mëlçi), katabolizon proteinat e muskujve për prodhimin e energjisë dhe nxit lipolizën. Në të njëjtën kohë, ai shtyp reagimin inflamator dhe imunitar, duke zvogëluar prodhimin e citokineve dhe aktivizimin e qelizave imune. Ky veprim i kortizolit është i dyfishtë: nga njëra anë, mbron trupin nga reaksionet e tepërta imune, por nga ana tjetër, në gjendjet kronike, rrit ndjeshmërinë ndaj infeksioneve dhe neoplazmave.
Paralelisht me boshtin e mësipërm aktivizohet edhe sistemi nervor simpatik. Aktivizimi i tij çon në çlirimin e katekolaminave, adrenalinës dhe noradrenalinës, nga medulla e veshkave. Këto substanca shkaktojnë ndryshime të menjëhershme fiziologjike, si takikardi, rritje të presionit të gjakut, zgjerim bronkial, vazokonstriksion në lëkurë dhe organe të brendshme dhe vazodilim në muskuj, duke përgatitur trupin për përgjigjen “lufto ose ik”. Përveç kësaj, ato ndikojnë në disponimin, vëmendjen dhe vigjilencën përmes veprimeve në tru.
Në kushte normale, nivelet e kortizolit rregullohen përmes një mekanizmi reagimi negativ. Kur nivelet e kortizolit rriten, sekretimi i mëtejshëm i CRH dhe ACTH frenohet, duke lejuar trupin të kthehet në një gjendje pushimi. Megjithatë, në rastet e stresit kronik, ky mekanizëm bëhet i çrregulluar, duke çuar në hiperkortizolemi të vazhdueshme, ose anasjelltas në shtypje të boshtit dhe ulje të prodhimit të kortizolit, një fenomen që vërehet në disa gjendje të lodhjes, si sindroma e djegies ose çrregullimi i stresit post-traumatik.
Aktivizimi kronik i boshtit të stresit ka efekte të rëndësishme në shumë sisteme organesh. Në sistemin metabolik, kortizoli favorizon zhvillimin e rezistencës ndaj insulinës, hiperglicemisë, hiperlipidemisë dhe obezitetit qendror (visceral). Në sistemin kardiovaskular, shoqërohet me një rrezik të shtuar të hipertensionit, aterosklerozës dhe infarktit të miokardit. Në sistemin nervor, ai ndikon negativisht në hipokampusin (qendrën e kujtesës) dhe korteksin paraballor (qendrën e vendimmarrjes), ndërkohë që rrit aktivitetin e amigdalës (qendra e frikës), një fakt që lidhet me çrregullime të tilla si depresioni, çrregullimi i ankthit të përgjithësuar dhe çrregullimi i stresit post-traumatik.
Për më tepër, efekti i stresit në sistemin endokrin shtrihet në riprodhim. Shtypja e sekretimit të gonadotropinës (LH dhe FSH) çon në çrregullime të ciklit menstrual, anovulim, ulje të fertilitetit dhe mosfunksionim seksual. Tek gratë shtatzëna, stresi i tepërt mund të rrisë rrezikun e problemeve metabolike, abortit ose lindjes së parakohshme.
Vlen gjithashtu të përmendet ndërveprimi i kortizolit me sistemin imunitar. Megjithëse shtypja akute e inflamacionit mund të jetë mbrojtëse, imunosupresioni afatgjatë favorizon shfaqjen e sëmundjeve inflamatore kronike, sëmundjeve autoimune dhe neoplazmave. Në të njëjtën kohë, stresi mund të ndikojë në rezultatin e sëmundjeve të ndryshme, duke ngadalësuar shërimin e plagëve ose duke ulur efektivitetin e imunoterapisë së kancerit.
