Arbëreshët janë një prej komuniteteve më të veçantë dhe më origjinalë, të cilët ruajnë edhe sot traditat, gjuhën dhe kulturën e të parëve të tyre. Përveç arbëreshëve të Italisë, i njohur është edhe komuniteti i arbëreshëve të Zarës në Kroaci. Edhe pse është shpallur si një gjuhë, që po shkon drejt zhdukjes, arbëreshët e Kroacisë po bëjnë çmos që ta mbajnë atë gjallë ndër breza.
Mësim për gjuhën arbëreshe për fëmijët
Profesoresha Makslimijana Barançiç dhe bashkëpunëtori i saj, Nilo Karuc, janë dy nga personat që po përpiqen të ruajnë gjuhën dhe kulturën arbëreshe. Barançiç realizon seanca mësimi shqip për fëmijët e komunitetit Arbënesh, duke i aftësuar me mësimin e fjalorit dhe mënyrat e shqiptimit të tingujve dhe fjalëve në shqip. Së bashku me Karuc, kanë realizuar edhe disa botime të përshtatura për fëmijët e klasave fillore, shoqëruar me ilustrime, me tematikë mbi kafshët shtëpiake dhe veprimtari jetësore të përditshme.
Ministria e Arsimit në Kroaci ka miratuar futjen e lëndës së “Gjuhës dhe Kulturës shqipe” në shkollën e lokalitetit Arbanas në Zarë dhe për realizimin e lëndës janë dërguar Abetaret dhe tekstet e tjera nga Qendra e Botimeve të Diasporës pranë Ministrit së Shtetit për Diasporën.
Kush është profesoresha Maksimiljana Barançiç?
Barançiç është shumë e njohur dhe e vlerësuar në rrethin e arbëreshëve të Kroacisë, sepse ka dhënë një kontribut të madh për transmetimin e kulturës e gjuhës ndër breza. Madje para disa javësh ajo botoi “Fjalorin Kroatish-Arbënisht të shoqëruar me gramatikë”, për t’ju ardhur në ndihmë të gjithë atyre që duan të mësojnë gjuhën e të parëve.
Ajo ka treguar se ka punuar dy vite me radhë për botimin e fjalorit dhe për të është vlerësuar me Çmimin e Qytetit të Zarës: “Gardiane e identitetit gjuhësor, historik dhe kulturor të Arbanasit (qytezës arbëneshe në Zarë)”. Çmimi është akorduar me motivacionin: “Për suksese dhe rezultate të dalluara në fushën e kulturës dhe të arsimit”. Profesoreshë Maksimiljana Barançiç, anëtare e Këshillit Koordinator të Qendrës së Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët, është pedagoge e njohur e anglishtes dhe e rusishtes në Universitetin e Zarës, shkruan dhe boton libra mbi personalitete kroate dhe arbëneshe, dhe është Presidente e Shoqatës Kulturore – Artistike “Vicko Zmajeviç”, në kuadër të së cilës realizon kurse të gjuhës shqipe të dialektit arbënesh, prej gjashtë vitesh.
Gjuha arbëreshe në rrezik zhdukje prej kohësh
Prej vitesh është ngritur alarmi për zhdukjen e gjuhës arbëreshe. Madje vitin e shkuar OKB-ja e renditi ndër 3000 gjuhët që duhen shpëtuar sa më parë nga zhdukja. Në Itali kjo gjuhë mbrohet me ligj që nga viti 1999, por mësimi i saj është ende në vështirësi të madhe.
Mungesa e fondeve ka çuar në mbylljen e mjaft shkollave në gjuhën shqipe e të sporteleve të saj pranë bashkive e çdo vit reduktohet numri i nxënësve që mësojnë gjuhën arbëreshe në Itali. Ndër vite nuk ka pasur fonde aq sa duhet për ruajtjen e gjuhës arbëreshe, e cila sa më shumë kalon koha aq më shumë po humbet. Nga vrojtimet që janë bërë nga media të ndryshme është vënë re se kjo gjuhë flitet ende nga moshat e treta, por shumë pak nga të rinjtë e fëmijët, që më së shumti përpiqen ta ruajnë kulturën përmes këngëve e valleve tradicionale.
Por nëse gjuha arbëreshe do të vdiste, do të humbiste dhe një trashëgimi e madhe kulturore,ndaj ka ende shumë punë për t’u bërë në ruajtjen e kalimin e saj brez pas brezi.
