Nën sipërfaqen e Tokës shtrihet një mbretëri e jetës mikroskopike që mbetet kryesisht e paeksploruar. Të ashtuquajturit “intratokësorë” janë mikroorganizma që jetojnë thellë brenda kores së Tokës dhe mbijetojnë në disa nga kushtet më ekstreme të planetit. Shkencëtarët po kërkojnë këto mikrobe , duke u përpjekur të kuptojnë se si ato mund të mbijetojnë për qindra mijëra apo edhe miliona vjet në një gjendje të fjetur dhe çfarë saktësisht po presin për t’u “zgjuar”.
Në “Intratokësorët: Zbulimi i Jetës më të Çuditshme në Tokë ” (Princeton University Press, 2025), Karen W. Lloyd, një biogjeokimiste mikrobike në Universitetin e Kalifornisë Jugore Dornsife, shqyrton se si evolucioni mund të funksionojë në organizmat që ndalojnë së rrituri për periudha të gjata kohore. Libri është në listën e ngushtë për Çmimin PEN/EO Wilson Letrary Science Writing.
Evolucion pa rritje?
Si mund të evoluojë një organizëm për të ndaluar rritjen për mijëra vjet? Studimet e fundit sugjerojnë se mikrobet e varrosura thellë në sedimentet e dyshemesë së oqeanit mund të bëjnë pikërisht këtë. Këta organizma, të cilët jetojnë brenda kores së Tokës në të gjithë globin, mund të mos preken nga ciklet ditore ose sezonale – ata janë varrosur aq thellë saqë as nuk e perceptojnë dritën e diellit.
Në vend të kësaj, ata mund të “perceptojnë” ritme gjeologjike më të ngadalta: hapjen dhe mbylljen e pellgjeve oqeanike për shkak të tektonikës së pllakave, krijimin dhe fundosjen e zinxhirëve ishuj, ose rrjedhat e reja të lëngjeve të shkaktuara nga çarjet në koren e Tokës. Në biologjinë e mësuar tradicionalisht, ngjarje të tilla konsiderohen faktorë evolucionarë për speciet – jo për individët.
Për shembull, zogu i Darvinit zhvilloi forma të ndryshme sqepi për shkak të izolimit në ishuj me fara specifike. Ky evolucion ndodhi në nivelin e linjës, jo në një zog individual. Megjithatë, dihet që individët gjithashtu mund të përshtaten me ritmet mjedisore, siç është ndryshimi i ngjyrës së qimeve të dhelprës arktike (Vulpes lagopus) me stinët.
Por ideja që një organizëm do të “parashikonte” ngjarje dhjetëra mijëra vjet më parë duket absurde për kafshët. Nuk do të kishte kuptim të supozohej se një zog do të evoluonte për të notuar sepse ishulli i tij do të fundosej pas 100,000 vjetësh. Megjithatë, për mikrobet tokësore, gjërat mund të jenë ndryshe.
Një person që jeton për një milion vjet mund të ketë një “predispozitë” evolucionare për t’u mbështetur në procese jashtëzakonisht të ngadalta, siç është fundosja e një ishulli, në të njëjtën mënyrë që njerëzit presin agimin. Ndoshta duhet të ripërcaktojmë atë që llogaritet si një stimul evolucionar.
A mund të ndodhë evolucioni darvinian pa riprodhim?
Fakti që qelizat e gjalla mund të qëndrojnë për periudha të gjata kohore në një gjendje jo në rritje ngre dy pyetje themelore: A mund të përshtatet një mikrob në mënyrë evolucionare për të shmangur ndarjen për mijëra vjet? Dhe, nëse po, si funksionon përzgjedhja natyrore në një organizëm që me sa duket nuk prodhon pasardhës?
Sipas teorisë së Darvinit, përzgjedhja natyrore kërkon riprodhim. Gjatë këtij procesi, ndodhin mutacione dhe mbizotërojnë mutacionet e favorshme. Por si mund të ndodhë evolucioni në popullatat që nuk riprodhohen?
Një model që ndihmon për ta kuptuar këtë është gjendja e qetësisë sezonale. Organizmat që mbeten joaktivë në dimër kanë një avantazh kur kushtet bëhen të favorshme në pranverë, duke ia kaluar gjenet e tyre një popullate më të madhe. Ky është përzgjedhja natyrore klasike darviniane.
Nëse e zgjerojmë këtë model në mijëra vjet gjendje të qetësisë në sedimentet detare, duhet të kërkojmë se çfarë ngjarjeje mund t’i “zgjojë” këto mikrobe qindra metra nën kore.
Jeta në kohërat gjeologjike
Ciklet e stinëve janë shumë të shpejta për këto mikrobe. Vetëm proceset gjeologjike kanë ritmin e duhur: fundosja e ishujve, përmbytjet, thatësirat, rrëshqitjet e tokës, tërmetet, cunamet ose shpërthimet vullkanike. Ngjarje të tilla mund të lëvizin sedimentet dhe t’i ekspozojnë mikrobet ndaj burimeve të reja ushqimore pas qindra mijëra vjetësh.
Edhe proceset më të ngadalta, siç janë ciklet akullnajore ose lëvizja e pllakave tektonike, mund të jenë “thirrje zgjimi”. Ndërsa kore e re oqeanike krijohet në kreshtat e mes-oqeanit dhe kore e vjetër shtyhet drejt kontinenteve, sedimentet – së bashku me mikrobet që jetojnë atje – mund të zhyten ose të ngrihen përsëri përmes çarjeve dhe proceseve sizmike.
Në këtë skenar, mikrobet që nxirren nga shpimet dhe duken të fjetura mund të presin me durim që lëvizja jashtëzakonisht e ngadaltë e pllakave të kthehet në shtresat e sipërme të sedimenteve, ku ushqimi është më i bollshëm dhe ato mund të rifillojnë rritjen.
“Kompromisi” evolucionar i kalimit të miliona viteve në sedimente të thella do të ishte një kthim në kushte më të favorshme, ku individët e përshtatur më mirë me fjetjen e zgjatur do të fitonin një avantazh zhvillimor dhe do t’ua kalonin gjenet e tyre brezave të ardhshëm.
Siç pyet Lloyd, a është ripërtëritja e sipërfaqes së sedimenteve ekuivalenti i verës për mikrobet tokësore?
