Një nga zbulimet më befasuese të dekadës së fundit vjen nga laboratorët e Kopenhagës, ku fizikanët kanë vërejtur diçka që duket si përmbysje e vetë logjikës së kohës. Një eksperiment i thjeshtë me grimca dritë, të quajtura fotone, ka treguar se mënyra se si ne i masim ato në të ardhmen mund të ndikojë në gjendjen e tyre të kaluar. Me fjalë të tjera, duket sikur universi reagon ndaj vendimeve tona… pasi i kemi marrë.
Ky fenomen, që në fizikë njihet si “retro-kauzalitet”, po sfidon një nga idetë më bazë që kemi për realitetin: që shkaku vjen përpara pasojës. Por në botën kuantike, rregullat duken krejt ndryshe. Grimcat nuk ndjekin një rend linear “nga e kaluara në të ardhmen”, por sillen sikur koha është një e tërë, ku çdo moment bashkëjeton me tjetrin. Për to, nuk ka “para” dhe “pas”, gjithçka ndodh njëkohësisht.
Eksperimenti që hapi këtë debat është, në pamje të parë, shumë i thjeshtë: një foton dërgohet nëpër disa detektorë, dhe vetëm më vonë studiuesit vendosin se si do ta masin. Megjithatë, kjo zgjedhje e mëvonshme rezulton se ndryshon mënyrën se si fotoni ishte sjellë që në fillim. Sikur realiteti “rishkruan” vetveten për t’u përputhur me vendimin që ne marrim më pas. Një nga studiuesit e përshkroi me humor dhe frikë: “Sikur universi e di çfarë do të bëjmë përpara se ta vendosim.”
Nëse kjo tingëllon si metafizikë, nuk është rastësi. Ky eksperiment e vendos njeriun përballë një pyetje të thellë: a është e kaluara vërtet e pandryshueshme, apo çdo vendim që marrim sot e “përkufizon” atë pas veprimit tonë? Në kuptimin kuantik, derisa të bëjmë një zgjedhje, realiteti qëndron në një gjendje të paqartë, me të gjitha mundësitë të hapura. Dhe në momentin që vendosim, duket sikur universi “plotëson boshllëqet” e së kaluarës për ta bërë koherente me të tashmen.
Nëse kjo është e vërtetë, atëherë çdo zgjedhje që bëjmë nuk ndikon vetëm në të ardhmen tonë, por edhe në mënyrën se si “shkruhet” e kaluara. Kjo ide, sa e guximshme aq edhe tronditëse, po hap një epokë të re në mendimin shkencor dhe filozofik. Shumë fizikantë janë ende skeptikë dhe kërkojnë shpjegime më konvencionale, por për momentin faktet janë kokëforta: grimcat sillen sikur koha nuk ecën, por rrotullohet.
Nëse e mendon në mënyrë njerëzore, kjo na vë përballë një pasqyre interesante: ndoshta nuk jetojmë nga e kaluara drejt së ardhmes, por nga zgjedhja drejt kuptimit. Çdo vendim që marrim krijon një vijë të re në hartën e realitetit dhe ndoshta, në mënyrë të padukshme, riformëson edhe atë që kemi lënë pas.
Ndoshta e kaluara nuk është një histori e mbyllur, por një skenar që po rishkruhet vazhdimisht nga zgjedhjet që bëjmë sot. Dhe nëse universi vërtet “reagon në prapavijë”, atëherë çdo mendim, çdo vendim dhe çdo hap i yni është shumë më i fuqishëm se sa kemi menduar ndonjëherë!
