Vendimi i Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit për t’u zhytur përsëri në një luftë të re me Iranin krijon një moment jashtëzakonisht të rrezikshëm, me pasoja të paparashikueshme. Izraeli përdori fjalën “parandalues” për të justifikuar sulmin e tij.
Provat sugjerojnë se kjo nuk është një përgjigje ndaj një kërcënimi të afërt diçka që do të nënkuptonte koncepti i veprimit parandalues. Përkundrazi, është një luftë e zgjedhur. Izraeli dhe Shtetet e Bashkuara kanë llogaritur se regjimi islamik në Iran është i prekshëm, përballë një krize akute ekonomike, kostos politike të shtypjes së dhunshme ndaj protestuesve në fillim të këtij viti dhe mbrojtjeve që mbeten shumë të dobësuara nga lufta e verës së kaluar. Përfundimi i tyre duket se ka qenë se ky është një mundësi që nuk duhet humbur.
Është gjithashtu një goditje tjetër për sistemin tashmë të lëkundur të së drejtës ndërkombëtare. Në deklaratat e tyre, si Presidenti Donald Trump ashtu edhe Kryeministri Benjamin Netanyahu kanë thënë se Irani është një rrezik për vendet e tyre Trump tha se është një rrezik global. Regjimi islamik është me të vërtetë armiku i tyre më i madh. Por është e vështirë të shihet se si mund të zbatohet justifikimi ligjor i vetëmbrojtjes, duke pasur parasysh çekuilibrin e madh të pushtetit midis SHBA-së dhe Izraelit nga njëra anë dhe Iranit nga ana tjetër.
Lufta është një akt politik. Konflikti i armatosur, nga vetë natyra e tij, është i vështirë për t’u kontrolluar sapo të fillojë. Udhëheqësit kanë nevojë për qëllime të qarta.
Benjamin Netanyahu e sheh Iranin si armikun më të rrezikshëm të Izraelit në dekada. Për të, kjo është një mundësi për të shkaktuar sa më shumë dëme të jetë e mundur në regjimin në Teheran dhe aftësinë ushtarake të Iranit. Netanyahu gjithashtu përballet me zgjedhje të përgjithshme më vonë këtë vit. Provat nga dy vjet luftë me Hamasin sugjerojnë se ai beson se pozicioni i tij politik forcohet kur Izraeli është në luftë.
Trump ndryshon qëllimet
Qëllimet e Donald Trump kanë ndryshuar dhe kanë ndryshuar, siç ndodh zakonisht. Në janar, ai u tha protestuesve në Iran se ndihma po vinte. Pjesa më e madhe e Marinës Amerikane ishte atëherë e zënë duke rrëzuar udhëheqësin Venezuelan, kështu që Trump kishte pak mundësi ushtarake.
Ndërsa SHBA-të po vendosnin dy grupe sulmi aeroplanmbajtëse në rajon, si dhe fuqi të konsiderueshme zjarri tokësore, Trump kishte qenë i zëshëm në lidhje me rreziqet e ambicieve bërthamore iraniane – edhe pse, pas luftës së verës së kaluar, ai kishte deklaruar se programi bërthamor i Iranit ishte “eliminuar”.
Regjimi iranian gjithmonë ka mohuar se dëshiron një armë bërthamore, por ka pasuruar uranium në një nivel që nuk ka përdorim politik në një program energjie bërthamore. Të paktën, duket se dëshiron të ruajë mundësinë e ndërtimit të një bombe. Deri më tani, Izraeli dhe SHBA-të nuk kanë publikuar asnjë provë se kjo do të ndodhte menjëherë.
Në videon e tij, Trump u tha iranianëve se “ora e lirisë” po afrohej. Netanyahu dërgoi një mesazh të ngjashëm se lufta do t’i jepte popullit të Iranit mundësinë për të përmbysur regjimin. Vetëm kjo nuk është e sigurt.
Shembujt e Irakut dhe Libisë
Nuk ka precedent për ndryshimin e regjimit vetëm përmes sulmeve ajrore. Sadam Huseini në Irak u rrëzua në vitin 2003 nga një forcë masive pushtuese e udhëhequr nga SHBA-të. Muamar Gadafi në Libi u rrëzua në vitin 2011 nga forcat rebele, të cilat në thelb u pajisën me fuqi ajrore nga NATO dhe disa shtete arabe. Në të dyja rastet, rezultati ishte kolapsi i shtetit, lufta civile dhe mijëra vrasje. Libia mbetet një shtet i dështuar. Iraku ende po përballet me pasojat e pushtimit dhe gjakderdhjes që pasoi.
Edhe nëse kjo do të ishte hera e parë që vetëm fuqia ajrore do të kishte rrëzuar një regjim, regjimi islamik nuk do të zëvendësohej nga një demokraci liberale që respektonte të drejtat e njeriut. Nuk ka një qeveri alternative të besueshme në mërgim që pret “prapa skenave”.
Gjatë gati gjysmë shekulli, regjimi iranian ka krijuar një sistem politik kompleks, të bazuar në një përzierje ideologjie, korrupsioni dhe – kur është e nevojshme përdorimi të pamëshirshëm të forcës. Regjimi në Teheran tregoi në janar se ishte i gatshëm të vriste protestuesit. Ka forca sigurie që i binden urdhrave për të qëlluar dhe vrarë mijëra bashkëqytetarë të tyre kur ata sfidojnë sistemin në rrugë dhe kërkojnë liri.
Vrasja e Khomeinit si strategji
SHBA-ja dhe Izraeli mund të jenë duke u përpjekur të vrasin udhëheqësin suprem, Ajatollah Ali Khamenei. Izraeli beson në fuqinë e vrasjes si një strategji. Në dy vitet e fundit, ai ka vrarë udhëheqësit e Hamasit në Gaza dhe Hezbollahut në Liban, si dhe shumë nga zëvendësudhëheqësit e tyre.
Regjimi islamik në Iran, megjithatë, është një çështje tjetër. Ai sundon një shtet, jo një lëvizje të armatosur. Nuk është puna e një njeriu. Nëse udhëheqësi suprem do të vritej, ai do të zëvendësohej – me shumë mundësi nga një klerik tjetër, me mbështetjen e Trupave të Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), të cilat ekzistojnë së bashku me forcat e armatosura konvencionale, me misionin e shprehur të mbrojtjes së regjimit nga kërcënimet brenda dhe jashtë vendit.
Trump u ofroi atyre imunitet nëse ata linin armët, ose vdekje të sigurt. Trupa e Gardës Revolucionare Islamike nuk ka gjasa të tundohet nga kjo ofertë. Martirizimi është një motiv i vazhdueshëm në ideologjinë e Republikës Islamike dhe në Islamin shiit. Trump beson se forca kryesore lëvizëse në politikë dhe në jetë është transaksioni – siç e thotë libri i tij, Arti i Marrëveshjes. Por menaxhimi i Iranit kërkon të merret parasysh fuqia e ideologjisë dhe besimit.
Kjo është shumë më e vështirë për t’u matur. Ndërsa kjo krizë është përshkallëzuar që nga fillimi i vitit dhe Amerika ka mbledhur armatën e saj, ka pasur shenja gjithnjë e në rritje se udhëheqja në Teheran e sheh luftën si të pashmangshme. Ata janë angazhuar në bisedime, të vetëdijshëm se verën e kaluar, ndërsa po zhvilloheshin bisedimet, Izraeli sulmoi dhe SHBA-të iu bashkuan.
Ata nuk u besojnë SHBA-ve dhe as izraelitëve.
Në mandatin e tij të parë, Trump u tërhoq nga marrëveshja bërthamore e Iranit, JCPOA, e cila kufizonte programin bërthamor të Iranit dhe ishte arritja më e madhe e politikës së jashtme të
administratës së Barack Obamës.
Kishte indikacione se Irani mund të ishte i gatshëm të pranonte një marrëveshje të dytë në stilin e “JCPOA-s”, të paktën për të fituar kohë. Por SHBA-të gjithashtu dukeshin se kërkonin kufizime të ashpra në programin e saj të raketave dhe mbështetjen e saj për aleatët rajonalë që kundërshtonin Izraelin dhe SHBA-në.
Kjo ishte e papranueshme për Teheranin – kjo përbënte kapitullim. Braktisja e raketave dhe aleatëve, në mendjet e udhëheqjes, mund ta bënte atë shumë më të prekshëm ndaj ndryshimit të regjimit sesa kërcënimi – dhe tani realiteti i një sulmi.
Paqëndrueshmëria në rajon po thellohet
Udhëheqësit e Iranit tani do të llogarisin se si ta përballojnë luftën, si ta mbijetojnë atë dhe si të menaxhojnë pasojat e saj. Fqinjët e tyre, të udhëhequr nga Arabia Saudite, do të jenë të frustruar nga pasiguria e madhe dhe pasojat e mundshme të ngjarjeve të sotme.
Duke pasur parasysh aftësinë e Lindjes së Mesme për të “eksportuar” probleme, shpërthimi i një lufte të ripërtërirë dhe të intensifikuar thellon paqëndrueshmërinë e një rajoni – dhe të një bote më të gjerë – që është tashmë e trazuar, e dhunshme dhe e rrezikshme.
